af

Sufickie bractwa religijne odgrywały ogromną rolę w życiu społeczno-politycznym Imperium Osmańskiego. Powstanie świeckiej Republiki Tureckiej miało położyć kres temu na politykę państwa. Władzom republikańskim nie udało się jednak wyeliminować bractw z życia społeczeństwa. Przywódcy bractw nadal cieszą się dużym szacunkiem otoczenia, a ich działalność często wykracza poza sferę religii i dobroczynności. Jednym z takich autorytetów był szejch Mehmed Zahid Kotku (1887-1980) Nazwisko szejcha Kotku często wymieniane jest w opracowaniach dotyczących historii promuzułmańskiego ruchu politycznego, z którego wywodzi się m.in. obecnie rządząca Turcją Partia Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP). Te krótkie wzmianki podkreślają istotną rolę, jaką w powstaniu ruchu Milli Görüş[1], miał nauczyciel i mistrz bractwa nakszbandijja gałęzi halidijji, konwentu Gumuşhaneviego. W meczecie Işkender Paşa w Stambule, gdzie Kotku przez wiele lat pełnił funkcję imama, skupiła się czołowa grupa promuzułmańskich działaczy, naukowców i nauczycieli uniwersyteckich. Wśród nich były również postacie kluczowe dla promuzułmańskiej części sceny politycznej w Turcji: Necmettin Erbakan oraz Recep Tayyip Erdoğan. Przedstawicieli tureckiej muzułmańskiej inteligencji łączyły poglądy na turecką politykę, a dokładnie, nie wykluczające konserwatyzmu w kwestiach religijnych i moralnych, przekonanie o potrzebie reformowania i rozwijania tureckiej gospodarki i przemysłu oraz dążenie do wzmocnienia pozycji międzynarodowej Turcji.

Bractwa religijne w Turcji

Pośród wielu kwestii spornych odnośnie współczesnego tureckiego islamu, większość badaczy zgadza się ze stwierdzeniem, że islam w Turcji zawsze był wielowymiarowy i niejednorodny oraz co do tego, iż kształtu współczesnego tureckiego islamu, jak i ogólnie całości stosunków społeczno-politycznych nie da się tłumaczyć bez odniesień do czasów Imperium Osmańskiego[2]. W odniesieniu do czasów imperium, wyróżnia się trzy główne nurty w ramach sunnickiego islamu w Turcji: ortodoksyjny, reprezentowany przez alimów; tradycyjny, ludowy islam; oraz islam sekt i bractw religijnych[3].

Rola i wpływ tych ostatnich nie tylko na życie religijne, ale także społeczne i polityczne we współczesnej Turcji, a wcześniej w Imperium Osmańskim, są bezdyskusyjne. W państwie osmańskim przynależność do bractw była powszechna, zwłaszcza w większych miastach na terenach dzisiejszej Turcji. Gdy w latach 20. Mustafa Kemal zdelegalizował bractwa, w samym Stambule istniało ponad 300 tekke[4], z czego najliczniej reprezentowana była nakszbandijja posiadająca ich 65[5]. Cechy zawodowe obierały sobie zwierzchnictwo bractw, które dla swoich członków pełniły ważną rolę jako centra religijne, dając jednocześnie poczucie przynależności, solidarności i oferując pomoc materialną. O statusie, jaki w Imperium Osmańskim posiadały tarikaty najlepiej świadczy fakt, że przynależało do nich wielu wysokich urzędników administracji, jak również i samych sułtanów. Do początków XIX w. jednym z najbardziej wpływowych było bractwo bektaszytów, będące oficjalnym bractwem osmańskich janczarów. Po rozpadzie Imperium Osmańskiego duża część bractw i stojących na ich czele szejchów poparła w czasie wojny wyzwoleńczej Mustafę Kemala, pomimo to, pod koniec 1925 r. zdecydował on o ich delegalizacji. Atatürk obawiał się, że duże wpływy bractw w społeczeństwie tureckim i opór, jaki wzbudzały w ich szeregach reformy państwa, a szczególnie zniesienie kalifatu i prawa muzułmańskiego - czego przykładem był bunt nakszbandyjskiego szejcha Saida w lutym 1925 r. - będą przeszkodą na drodze republikańskich reform. Zakaz funkcjonowania nie spowodował jednak zaniechania działalności bractw, zmusił je jednak do zejścia do podziemia. Brak możliwości legalnego funkcjonowania sprawił, że ich działalność stała się jeszcze bardziej tajemnicza, a wpływy trudne do określenia. Tajemnicą poliszynela były sympatie i związki polityków, również partii prawicowych, z poszczególnymi bractwami. Od lat 60., na fali liberalizacji, jaką przyniosła nowa konstytucja, bractwa mimo, że nadal nie wychodziły z podziemia, zaczęły zyskiwać coraz większą popularność wśród studentów, kobiet i ludzi wykształconych, nawet tych uważających się za zwolenników sekularyzmu. Poparcie nowych zwolenników umożliwiło bractwom oddziaływanie na turecką rzeczywistość społeczno-polityczną. Jednym z najbardziej wpływowych stał się właśnie stambulski konwent szejcha Kotku.

Nie wszystkie bractwa religijne i organizacje z nich się wywodzące pretendują do działalności politycznej. Większość z nich skupia się na działalności społecznej, w tym głównie dobroczynnej i edukacyjnej w ramach oficjalnie i istniejących zgodnie z prawem fundacji. Wśród nich wyróżnia się posiadający duże wpływy ruch Gülen, stworzony przez muzułmańskiego myśliciela Fethullaha Gülena. Ruch ten funkcjonuje dziś w Turcji jako organizacja społeczna kształcąca młodzież w duchu islamu, a za podstawę głoszonego światopoglądu przyjmuje nauczanie szejcha Saida Nursi, który związany był z bractwem nakszbandijji gałęzi halidijja konwentu gumuszhanewijji we wschodniej Anatolii. Ruch Gülen poprzez swoje szkoły, prowadzone domy dla studentów i należące do niego środki masowego przekazu posiada ogromny wpływ na tureckie społeczeństwo. Ma prorepublikańskie sympatie polityczne jednak oficjalnie odżegnuje się od polityki. Nie neguje w żaden sposób zasady laickości, oficjalnie głosząc wagę islamu dla jednostek, lecz rezerwując dla niego miejsce wyłącznie w prywatnej sferze życia. Dzięki temu Gülen cieszy się akceptacją i względnym poparciem świeckich elit i Partii Ludowo- Republikańskiej oraz innych partii centrowych.

Tarikat nakszbandijji

Nazwa tarikatu nakszbandijji wywodzi się od szejcha Muhammada Baha ad-Dina Nakszbanda, żyjącego w XIV w., jednak nie był on jego twórcą, lecz reformatorem[6], a data początku istnienia tej sufickiej „drogi” jest trudna do określenia. Wśród innych bractw wyróżnia je to, że jako jedyne wyprowadza swój łańcuch murszidów, mistrzów-nauczycieli, od proroka Mahometa przez Abu Bakra, a nie jak pozostałe od Alego. Powszechnie również nakszbandijja uważana jest za bractwo najbardziej wyważone i konserwatywne, znane z cichego rytuału zikr[7]. Długa historia i ekspansja na ogromnym terenie sprawiła, że istniejące w wielu krajach bractwa, które na pewnym etapie dzieliły się i skupiały się wokół poszczególnych szejchów, zasadniczo się od siebie różnią. O ile można mówić o ich wspólnych korzeniach, o tyle traktowanie współcześnie działających różnych gałęzi i odłamów jako ideowo tożsamych jest zbyt dużym uproszczeniem, nawet w odniesieniu do różnych gałęzi bractwa istniejących w jednym kraju.

Szejch Mehmed Zahid Kotku stanął na czele odłamu bractwa, którego myśl ukształtowało kilku nakszbandyjskich myślicieli. Pierwszym z nich był Ahmad Faruki Sirhindi (1563-1624), działający w państwie Wielkiego Mogoła za czasów cesarza Akbara. Akbar głosił politykę tolerancji religijnej, co skutkowało wzrastającym eklektyzmem religijnym, co zdaniem Sirhindiego zagrażało islamowi i go wypaczało. Uważał, że należy być blisko władcy, aby móc prowadzić go odpowiednią „ścieżką”. Sirhindi czerpać miał z myśli Al-Ghazalego (zm. 1111), który popierał te formy sufizmu, które najbliższe były sunnie. Myśl Sirhindiego o konieczności odnowy islamu w duchu sunny określana jest terminem modżeddidi. Terminem tym zaczęto również określać odłam nakszbandytów wyznających nauki Sirhindiego. Na tereny Anatolii idee odłamu modżeddidi zaczęły docieraćw XVII w. Nauczanie Sirhindiego łączy z turecką nakszbandijją Mevlana Halid Baghdadi żyjący w latach 1776-1827[8]. Mevlanie Halidiemu przypisuje się również przyjęcie charakterystycznych dla bractwa zasad, m.in. elitarności oraz wykształcenie silnego związeku między mistrzem a uczniem, cechującego się m.in. istnieniem rytuału rabity, praktyki polegającej na nawiązywaniu, swego rodzaju, telepatycznej więzi z szejchem[9]. Gałąź halidijja miała duże wpływy w kręgach administracji sułtańskiej co nie zawsze spotykało się z przychylnością sułtanów. Niektórzy, jak Mahmud II, nakazywali wydalenie bardziej prominentnych członków bractwa ze Stambułu. Posłańcy Halidiego mieli brać udział w wydarzeniach prowadzących do likwidacji korpusu janczarów, pomagając wejść Imperium Osmańskiemu na drogę reform[10]. Zasadniczo gałąź halidijja promowała odnowę i reformy władz centralnych, w duchu zasad islamu, co prowadzić miało do wzmocnienia, także religijnego, Imperium Osmańskiego w obliczu coraz bardziej powiększającej się przewagi militarnej i administracyjnej Zachodu. Propagowany przez halidijję muzułmański program reform przegrał jednak z zaczerpniętym z zachodu oświeconym despotyzmem[11]. Sprzyjanie w XIX w. przez większą część elity osmańskiej prozachodnim tendencjom rozwoju przełożyło się na reformy tanzimatu. Bractwo nakszbandijji przeciwne było reformom w tym kształcie. W niektórych przypadkach sprzeciw przyjmował bardziej zinstytucjonalizowane formy, jak na przykład ruch szejcha Ahmeda z Suleymaniye, którego działalność została w 1859 r. spacyfikowana przez władze, a wielu jego zwolenników postawiono przed sądem i skazano na kary więzienia[12].

Polityczny klimat drugiej połowy XIX w. nie sprzyjał więc działalności bractwa, jednak Ahmed Ziyaeddin Gumuşhanevi (1813-1893), uznawany za najważniejszego lidera odłamu halidijji w XIX w., nie zarzucił działalności, lecz nieco zmienił sposób funkcjonowania i oddziaływania na mniej jawny, wykorzystując codzienną, zawodową działalność członków bractwa. Siedzibą tekke został meczet Fatma Sultan, położony blisko siedziby Wysokiej Porty. W krótkim życiorysie Gumushkhaneviego pojawia się stwierdzenie, iż wybór siedziby nie był przypadkowy i świadczył o tym, że chciał on

…zbudować idealne społeczeństwo, złożone z idealnych jednostek i muzułmanów świadomych w myśli, wierze i postępowaniu. Ponieważ administracja ma ogromny wpływ na społeczeństwo, musiał najpierw więc wpłynąć na urzędników państwa[13].

Pod jego zwierzchnictwem meczet Fatma Sultan stał się uznanym ośrodkiem, znanym szczególnie z prowadzenia nauk objaśniających hadisy. W spotkaniach tych mieli brać udział m.in. sułtani Abdülmedżid, Abdülaziz i Abdülhamid II, a także wielu urzędników administracji osmańskiej[14]. Popularność tych spotkań wywoływała jednak również niechęć. Wielcy wezyrowie, Ali Paşa i Kıbrıslı Mehmed Paşa, chcieli nawet doprowadzić do wygnania Ahmeda Ziyaeddina Gumuşhaneviego, przed czym uchroniło go poparcie sułtana Abdülhamida II. Działalność bractwa wychodziła jednak dosyć daleko poza kwestie stricte religijne, o czym świadczy m.in. utworzenie przez nie muzułmańskiej kasy pożyczkowej, w odpowiedzi na powstanie Banku Osmańskiego. Kapitał pochodził z datków uczniów i zwolenników konwentu, a pożyczki przeznaczane były na różnego rodzaju inwestycje i wsparcie inicjatyw członków bractwa. Z funduszy kasy sfinansowano utworzenie drukarni i kilku bibliotek. Działania te wpłynęły na wzrost popularności tekke, która wyróżniała się na tle innych działających w Stambule. Ahmed Ziyaeddin wychować miał ponad 100 nauczycieli i posłańców, którzy działając w całym świecie muzułmańskim pozyskali łącznie ok. 1 mln. zwolenników[15]. Trudno jest ocenić prawdziwość tych szacunków, jednak niewątpliwie było to jedno z bardziej wpływowych bractw w ówczesnej Turcji. Sytuacja konwentu gumuszhanewijji zmieniła się zasadniczo w latach 20.. Kasa pożyczkowa została zamknięta w pierwszych latach republiki, wkrótce potem zburzono meczet Fatma Sultan.

Polityczna rola bractw religijnych wzrosła znacznie po rewolucji w 1908 r., gdy o ich poparcie zaczęły rywalizować ugrupowania polityczne, świadome wpływu i autorytetu, jaki posiadały bractwa w społeczeństwie tureckim. Część bractw, jak np. bektaszyci, zadowolona była z obalenia przez reżim młodoturecki tyranii Abdülhamida, nakszbandijja jednak sprzeciwiała wszelkim „naruszeniom władzy kalifatu i świętego prawa”[16]. W obliczu możliwego rozbioru Imperium Osmańskiego po pierwszej wojnie światowej, na mocy traktatu z Sevres, większość bractw religijnych poparła anatolijskich nacjonalistów. W pierwszym Wielkim Zgromadzeniu Narodowym w Ankarze uczestniczyło dziesięciu szejchów różnych bractw, w tym nakszbandijji[17]. Wkrótce jednak polityka Mustafy Kemala wobec dotychczasowych sojuszników uległa całkowitej zmianie. W listopadzie 1925 r. przyjęte zostały ustawy rozwiązujące bractwa religijne i zakazujące ich działalności. Istniejące tekke zostały zamknięte, a ich majątek skonfiskowany. Relacje wewnątrz bractwa, bliskie kontakty i skupienie się uczniów wokół osoby murszida umożliwiło konwentowi gumuszhanewijji, podobnie jak innym bractwom, przetrwanie okresu początków Republiki Tureckiej. Spotkania z uczniami nadal odbywały się w meczetach, gdzie imamem był mistrz, a także w prywatnych domach. Informacje o szejchach i ich nauczaniu przekazywane były w kręgu znajomych i rodziny. Uczniowie przyprowadzali kolejnych pragnących wejść na odpowiednią „drogę” - tak właśnie do szejcha Kotku trafił Korkut Özal.

W latach 50., gdy polityka kontroli religii zaczęła ulegać rozluźnieniu, bractwa religijne, w tym różne odłamy nakszbandijji, zaczęły znów zyskiwać na znaczeniu. Gumuszhanevijja stała się ponownie, jak miało to już miejsce w XIX w., ważnym ośrodkiem działalności społeczno-politycznej. Inicjatorem wielu projektów oraz działań bractwa, a także jego poszczególnych członków, był szejch Mehmed Zahid Kotku. Nakreślona powyżej historia gałęzi gumuszhanewijji pokazuje, że stanowisko szejcha, mistrza-nauczyciela nie musiało i nie ograniczało się wyłącznie do działań związanych wyłącznie z czynnościami religijnymi. Osoba pełniąca tę funkcję, o ile posiadała odpowiedni autorytet, mogła wpływać również na inne sfery życia swoich zwolenników. O ile w czasach muzułmańskiego Imperium Osmańskiego działalność taka była powszechnie znana i akceptowana, o tyle w pierwszym okresie republiki należało wpływy te ukrywać, gdyż groziło to sankcjami karnymi. Powoduje to, podobnie jak niemożność oceny wpływu szejcha na poszczególnych uczniów, trudność w dokładnym określeniu ojcem których inicjatyw był Kotku, a które uznać należy za samodzielną działalność jego uczniów.

Życie i działalność szejcha Kotku

Mehmed Zahid Kotku urodził się w Bursie w 1897 r.[18]. Na tereny zachodniej Turcji rodzina Kotku przybyła z Kaukazu, a dokładnie z leżącego dziś w północnym Azerbejdżanie miasta Şeki. Jego ojciec, Ibrahim, był seyyidem i jako imam pracował w różnych meczetach. Matka, Sabire, zmarła gdy Kotku miał 3 lata. Po skończeniu szkoły podstawowej Kotku przez rok uczył się w szkole średniej, po czym rozpoczął naukę w Szkole Handlu w Bursie. Po wybuchu pierwszej wojny światowej, w 1916 r. zaciągnął się do wojska i służył na różnych frontach. Po zakończeniu wojny został wysłany do Stambułu, gdzie pracował jako urzędnik wojskowy. Mieszkając w Stambule uczęszczał na modlitwy i nauki do różnych meczetów, do czasu gdy w 1920 r. trafił do tekke przy meczecie Fatma Sultan, gdzie został przyjęty do grona uczniów szejcha Ömera Ziyaeddina. Po 4 latach nauki, w 1924 r., mając 27 lat, otrzymał zgodę na nauczanie i stał się duchowym przewodnikiem. Gdy w następnym roku wprowadzone zostało prawo zakazujące działalności bractw i organizacji religijnych, Kotku powrócił do Bursy, gdzie ożenił się i po śmierci ojca w 1929 r. objął po nim funkcję imama w wiosce Izvat. W 1945 r. został nominowany przez Dyrektoriat do Spraw Religii imamem meczetu Uftade w Bursie. W 1952 r., po śmierci Abdülaziza Bekkine, ówczesnego przywódcy duchowego konwentu gumuszhanewijji, Kotku zgodził się na przeniesienie do /osoba bardzo skromna i pokorna. Część wiernych skupionych w konwencie, rozczarowanych osobą nowego szejcha, odeszło. Wkrótce jednak zaczął zyskiwać coraz większą popularność, zwłaszcza wśród religijnej stambulskiej inteligencji. W październiku 1958 r. został imamem meczetu Işkender Paşa, gdzie służył do swej śmierci w 1980 r.

Szejch Mehmed Zahid Kotku był niewątpliwie charyzmatycznym przywódcą religijnym, wywierającym duże wrażenie na wiernych, o czym świadczy popularność jego nauk i liczba osób, które zgromadził wokół swojego konwentu. Wiele z jego poglądów i strategii działania było kontynuacją tradycji społecznego stanowiska gałęzi halidijja i konwentu gumuszhanewijji[19]. Kotku głosił konieczność umacniania własnej wiary, ale jednocześnie jako społeczny lider, mówił o potrzebie pracy na rzecz poprawy sytuacji materialnej i rozwoju technologicznego[20]. Interesowała go ekonomia, polityka i muzułmańska kultura. Szejch Kotku popierał działalność polityczną i społeczną swoich uczniów. Miał m.in. zainicjować dwa przedsięwzięcia o dużym znaczeniu: powstanie dziennika „Sabah” – gazety o zdecydowanej promuzułmańskiej orientacji oraz stworzenia przez Necmettina Erbakana wzorcowego muzułmańskiego przedsiębiorstwa przemysłowego, które zapoczątkowało powstanie w Turcji gałęzi przemysłu zajmującej się produkcją pomp irygacyjnych[21]. Duży wpływ szejcha Kotku na swoich zwolenników wynikał z dwóch czynników: szczególnej pozycji „przywódcy-nauczyciela” konwentu oraz z inicjacji, jaką musiał przejść kandydat aby zostać przyjęty w poczet uczniów. Dwa razy w tygodniu Kotku spotykał się ze swoimi zwolennikami na medytacje i rozmowy. Wszystko to skutkowało mocnym związkiem ucznia i nauczyciela. Poza uczniami konwent gumuszhanewijji miał również ogromną rzeszę mniej wtajemniczonych zwolenników. Wśród osób, które zgromadził wokół siebie Kotku w latach 60. i 70. znalazł się Necmettin Erbakan, wspomniany już Korkut Özal oraz Mehmed Sevket Eygi, redaktor naczelny gazety „Zaman”, reprezentującej światopogląd promuzułmański i cieszącej się popularnością wśród religijnej części tureckiego społeczeństwa[22]. Głównym zadaniem mistrza, przewodnika duchowego jest prowadzenie ucznia na drodze do zbliżenia z Bogiem, pomoc w jego samodoskonaleniu się i prowadzeniu życia w zgodzie z prawami islamu. Jak pisze Mardin, dla młodych ludzi i studentów z przełomu lat 40. i 50., którzy zebrali się wokół Kotku, postęp techniczny był podstawą nowoczesności i siły Zachodu[23]. Zachęcani przez Kotku, młodzi wykształceni specjaliści szybko zaczęli zdobywać wpływy w administracji państwowej, zwłaszcza w Państwowej Organizacji Planowania, której przewodniczącym był wówczas Turgut Özal, przyszły premier z ramienia Partii Ojczyźnianej i prezydent, również związany z nakszbandijją. Kotku namawiać miał również wybranych członków do wejścia do świata polityki poprzez członkostwo w Partii Sprawiedliwości, a później w Partii Ładu Narodowego i Partii Ocalenia Narodowego. Korkut Özal, w swoich wspomnieniach opisuje rozmowę z szejchem, na kilka tygodni przed wyborami parlamentarnymi w 1973 r.[24]. Özal zastanawiając się nad przyjęciem propozycji kandydowania do parlamentu z ramienia Partii Ocalenia Narodowego z okręgu Erzurum, radził się swojego nauczyciela. Zastanawiał się, czy zdoła uzyskać poparcie, nie będąc kandydatem tam zamieszkałym oraz obawiając się „brudnej polityki”[25]. Szejch Kotku doradził mu start w wyborach, twierdząc, że „wygrana zależy od woli Boga, a nie propagandy”[26].

W swych wypowiedziach w latach 60. Kotku miał odwoływać się do modernistów muzułmańskich, wspominać osmańską przeszłość oraz obwiniać westernizację za upadek moralny i problemy gospodarcze w Turcji[27]. Kotku popierał nacjonalizm w jego republikańskiej postaci, co było jednak typowe dla większości szejchów różnych bractw i duchownych tureckich od lat 20., ale jednocześnie wspierał idee panislamskie, choć nie do końca precyzował, w jaki sposób mają się one realizować. Zwolennicy konwentu gumuszhanewijji wspierali nacjonalizm turecki i ideę tureckiej tożsamości narodowej oraz utrzymywali kontakty z czołowymi nacjonalistami tureckimi, m.in. z poetą Necipem Fazilem Kısakürekiem[28]. Kotku nie postrzegał państwa jako wroga, co wynikało z tradycyjnej linii politycznej halidijji, i dlatego nie dużego interesował się bardziej radykalnymi poglądami i ruchami muzułmańskimi[29]. Wydaje się, że musiało mu zależeć na nadaniu Republice Tureckiej jak najbardziej „muzułmańskiej” formy, jednak nie na jej obaleniu i ustanowieniu państwa teokratycznego. Szejch Kotku dostosował swoją filozofię muzułmańską i działalność członków swojego konwentu do istniejących warunków politycznych, znajdując przy tym nowe możliwości dla podejmowania aktywności. W pewnych sytuacjach zdarzało mu się krytykować istniejący porządek, jednak zasadniczo wydaje się, że głoszony przez niego islam był nowoczesny i pluralistyczny[30]. Jak pisze Şerif Mardin, Kotku był twórcą nowego „kodu operacyjnego”[31] nakszbandijji. Do końca lat 70. republikański system konstytucyjny zdołał się już ugruntować, a Kotku dostrzegł możliwości, jakie on oferuje, tj. - stworzenie organizacji politycznej, instytucji funkcjonującej zarówno zgodnie z obowiązującym świeckim prawem, jak i posiadającej uznanie religijne. O raczej umiarkowanych poglądach i metodach działania, przekonaniu o większej skuteczności „pozytywistycznej” pracy niż radykalnych i pokazowych działań świadczą również wspomnienia Ismaila Turana. Pod koniec lat 70., gdy terror bojówek nacjonalistycznych i lewackich osiągnął w Turcji apogeum, Kotku przebywając w mieszkaniu, którego okna wychodziły na, licznie wtedy malowane, hasła działających skrajnych organizacji, miał powiedzieć:

Nie możecie zmienić systemu poprzez pisanie sloganów na murach. (Süleyman) Demirel często powtarza, że ma 700 tys. żołnierzy i tyleż policjantów. Jeśli będą chcieli, mogą zlikwidować anarchię i terror w jednej chwili [32].

Odradzał również członkom bractwa wstępowania do popularnych wówczas organizacji nacjonalistycznych, takich jak Akinci i Ülkücü[33]. Organizacje te, po przewrocie wojskowym we wrześniu 1980 r., zostały spacyfikowane, a wielu ich członków - aresztowanych.

Narodowa Wizja i muzułmańskie partie polityczne

Rola Mehmeda Zahida Kotku w początkowym etapie tworzenia Milli Görüş i Partii Ładu Narodowego jest bezdyskusyjna[34], problematyczna jest jednak ocena skali tego wpływu na ostateczny kształt manifestu, jak i na działalność wywodzących się z niego ugrupowań do jego śmierci w 1980 r. Istnieją opinie, że wprost nadzorował ich działalność[35]. Oficjalnie, za głównego twórcę manifestu „Narodowej Wizji” i kolejnych, wywodzących się z niego partii uznaje się Necmettina Erbakana, jednak to Kotku miał go do tego zachęcić. Jennifer Noyon stwierdza, że „wiele z wizji tureckiej polityki jaką miał Kotku, odzwierciedlone zostało w ‘Narodowej Wizji’ Erbakana”[36]. Obok Erbakana, również Korkut Özal, Fehin Adak i Hasan Aksay, a także inni założyciele Partii Ładu Narodowego byli uczniami bądź zwolennikami Mehmeda Zahida Kotku, „jednego z pierwszych duchownych, który porzucił ideę islamu jako kultury promowanego przez tureckich konserwatystów i miał duży wpływ na powstanie islamu politycznego”[37].

Celem Milli Görüş, jak powiedział Korkut Özal, jeden z założycieli Partii Ładu Narodowego, było takie przedstawienie religijnych wartości założycieli ruchu, aby mogły stać się podstawą programu partii politycznej, działającej w warunkach ścisłego zakazu używania haseł religijnych w polityce[38]. Przytoczone w manifeście wartości moralne były wartościami islamu, mimo że termin islam nie został w nim użyty. Inny działacz ruchu, Altan Tan wyróżnił cztery główne idee manifestu, którymi są oparcie się na koncepcie ummy muzułmańskiej w której przewodzą Turcy, na idei nacjonalizmu w sprawach dotyczących Turcji, etatyzmu w gospodarce oraz na szacunku i respekcie wobec służb wojskowych[39].

Manifest dużo uwagi poświęcał zagadnieniom rozwoju i industrializacji. Krytykował westernizację, uznając ją za źródło tureckich problemów, zarówno gospodarczych jak i społecznych. Wynikało to z przekonania liderów ruchu, że republikańscy reformatorzy Turcji przez westernizację rozumieli zaprzeczenie tradycyjnym wartościom, postawom i instytucjom. Przedstawiona przez promuzułmańskich działaczy treść Milli Görüş wskazywała na zagrożenia wynikające z współpracy i gospodarczego uzależnienia od Zachodu, jak deislamizację i asymilację, oraz zalecał bliższą współpracę gospodarczą z państwami muzułmańskimi. Turcja, zdaniem członków ruchu, nie należała do świata Zachodu, ponieważ historycznie, kulturowo i geograficznie związana była ze światem muzułmańskim. Hasło „Wielkiej Turcji” określało cel, stworzenia narodowego przemysłu z wykorzystaniem anatolijskiego kapitału i rozwój gospodarczy tradycyjnych i religijnych warstw społeczeństwa, zwiększenie siły ekonomicznej „anatolijskich tygrysów” tak, aby mogli poprawy sytuacji materialnej konkurować ze świeckimi elitami gospodarczymi. Zakładano również rozwój opieki społecznej, co przyciągnąć miało do ruchu najuboższe warstwy społeczeństwa. W pierwszych latach istnienia zwolennicy ruchu, jak i partii, wywodzili się głównie z klasy małych i średnich przedsiębiorców z prowincji. Dążenie do reprezentowania ich interesów zasadniczo definiowało więc program ruchu. Podstawę rozwoju gospodarczego miał stanowić rozwój moralny, oparty na kulturalno-społecznym programie powrotu do tradycji. Powrót do nauk i modelu życia opartych na islamie, w połączeniu z industrializacją, miał doprowadzić do powstania silnego narodu tureckiego, który uniezależni się, odwróci od Zachodu i stanie się liderem świata muzułmańskiego.

Ocena Milli Görüş budziła i nadal budzi wiele kontrowersji. Jedni rozpatrywali zawarte w programie idee jako próbę dostosowania wspomnianego już wyżej „kodu operacyjnego” promuzułmańskiego ruchu do funkcjonowania w, państwie, określanym przez Turków jako demokratyczne i świeckie, inni jako próbę obalenia republikańskich zasad.

Początkowo współpraca między członkami-założycielami Partii Ładu Narodowego, których większość związana była z tekke Kotku, przebiegała bezkonfliktowo. Powstała po zdelegalizowaniu Partii Ładu Narodowego, Partia Ocalenia Narodowego w wyborach w 1973 r. zajęła 3 miejsce i z 48 posłami wchodzi do parlamentu. W styczniu 1974 r. tworzy koalicję rządzącą z Partią Ludowo-Republikańską (CHP), uzyskując wpływ na politykę państwa. Po interwencji na Cyprze, licząc na zwołanie przedterminowych wyborów CHP podaje swój rząd do dymisji. Do wyborów jednak nie dochodzi, dzięki koalicji pozostałych partii które wspólnie utworzyły Front Nacjonalistyczny. Przetrwał on do następnych wyborów w 1977 r. Kończą się one jednak porażką dla partii Erbakana, która zdobywa zaledwie 28 na 450 miejsc w parlamencie. Rezultat wyborów był dla działaczy partii rozczarowaniem i wywołał dyskusję na temat jej przyszłości. Krytyczną wobec Erbakana frakcję reprezentował Korkut Özal. Özal miał uzyskać zgodę szejcha Kotku, również niezadowolonego ze sposobu, w jaki Erbakana zarządzał partią, na podjęcie rywalizacji o przewodnictwo w ugrupowaniu. W trakcie kongresu partii doszło do starcia między obydwiema frakcjami. Był to pierwszy konflikt między członkami konwentu działającymi w strukturach partii. Od tego momentu zaczynają ujawniać się aspiracje Erbakana do uniezależnienia się od struktur i hierarchii bractwa nakszbandijji. Do rozluźnienia związków między partią i konwentem dochodzi jednak dopiero po śmierci szejcha Kotku. Kolejnym szejchem konwentu został Esad Coşan, szwagier i wieloletni uczeń Kotku. Delegalizacja Partii Ocalenia Narodowego oraz powstanie Partii Dobrobytu Erbakana oraz Partii Ojczyźnianej Turguta Özala, również mającego powiązania z konwentem, do której odchodzi cześć członków ugrupowania Erbakana, zmieniła sytuację na tej części tureckiej sceny politycznej. Nie istniała już wyłącznie jedna partia będąca politycznym przedłużeniem gumuszhanewijji i w żadnym ugrupowaniu na tureckiej scenie politycznej konwent nie ma już dominującej pozycji. Ostateczne odcięcie Erbakana od konwentu ma miejsce na początku lat 90. co wpłynęło na wzrost popularności jego ugrupowania wśród religijnych Turków nie związanych z gumuszhanewijją, a do tej pory utożsamiających partię z tym odłamem bractwa. Esad Coşan oficjalnie skrytykował Erbakana za to, że uznał się za niezależnego, absolutnego lidera partii, który otwarcie krytykował bractwa sufickie[40].

Odsunięty na boczny tor Korkut Özal zaczął wpierać młodego Recepa Tayyipa a, obecnego premiera Turcji, który swoją polityczną karierę zaczynał jako działacz młodzieżówki Partii Ocalenia Narodowego. Jego pozycję w partii wzmacniać miała wierność i oddanie szejchowi Kotku, a następnie Coşanowi. Według niektórych działaczy obecnie istniejącej Partii Szczęśliwości działania Korkuta Özala prowadziły do odseparowania Erdoğana od reszty kierownictwa, zarówno w ramach Partii Dobrobytu jak i utworzonej po jej delegalizacji Partii Cnoty, i pobudzenia jego ambicji, co ostatecznie doprowadziło do ostatecznego rozłamu w ruchu Milli Görüş w 2001 r.[41]. Wydaje się jednak, że rola Özala i jego wpływ na powstanie AKP są przeceniane.

Po śmierci Mehmeda Zahida Kotku Esad Coşan kontynuował jego działalność, skupił się jednak głównie na pracy społecznej oraz promowaniu idei Kotku, zwłaszcza wśród tureckich emigrantów[42]. Coşan założył fundację Hakyol, która zajmuje się na działalnością dobroczynną i edukacyjną, przynoszącą jednak również konwentowi zyski finansowe. W 1983 r. Coşan zaczął wydawać czasopismo „Islam”, które pod koniec lat 80. mając nakład 100 tys. egzemplarzy było największym religijnym miesięcznikiem w Turcji[43]. Oprócz „Islamu,” wydawał również trzy inne, w tym skierowaną do kobiet „Rodzinę i kobietę” oraz naukowy periodyk „Nauka i człowiek”.

Wydaje się słuszne przyznanie szejchowi Kotku decydującej roli w powstaniu i ukształtowaniu się poglądów promuzułmańskich partii w Turcji. Tym samym jednak nie można nie doceniać roli Necmettina Erbakana. Na podstawie dostępnych źródeł nie można stwierdzić z absolutną pewnością, że działał on wyłącznie z inspiracji Kotku, z czasem uniezależniając się od swego murszida; czy też, że Milli Görüş był całkowicie samodzielną inicjatywą Erbakana, która została wsparta przez Kotku. Bezdyskusyjny jest jednak fakt, że kontrowersyjny do dziś ruch Milli Görüş i wywodzące się z niego partie, w tym obecnie rządząca w Turcji Partia Sprawiedliwości i Rozwoju, narodziły się wśród wąskiej grupy uczniów szejcha Mehmeda Zahida Kotku uczęszczających na spotkania w meczecie Işkender Paşa.

Wykaz partii wymienionych w tekście:

Partia Ludowo-Republikańska (CHP) – kontynuatorka partii założonej w 1923 r. przez Atatürka, pro-kemalistowska.
Partia Sprawiedliwości – partia konserwatywna istniejąca od 1961 r. do 1981 r.
Partia Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP) – obecnie rządząca Turcją. Jest partią konserwatywno-muzułmańską, przez niektórych uznawaną za zagrożenie dla świeckiego państwa tureckiego. Utworzona w 2001 r. przez byłych działaczy partii związanych z Erbakanem i ruchem Milli Görüş , obecnie wyraźnie się od nich dystansuje.

Partie związane z ruchem Milli Görüş:

Partia Ładu Narodowego – utworzona przez Necmettina Erbakana w 1970, przetrwała zaledwie rok, określana jako islamistyczna.
Partii Ocalenia Narodowego – następczyni Partii Ładu Narodowego, utworzona w 1971 r.
Partia Dobrobytu (Refach Partisi)– istniejąca w latach 1983-1998. W 1996 r. jako pierwsza partia wywodząca się z ruchu Milli Görüş wygrywa wybory parlamentarne.
Partia Cnoty (Fazilet Partisi)- utworzona w 1998 r. przez działaczy Partii Dobrobytu po jej delegalizacji.
Partia Szczęśliwości (Saadet Partisi)- założona w 2001 r. po delegalizacji Partii Cnoty. Obecnie poza parlamentem.

[1] Pol. “Narodowa Wizja”.

[2] Islam in Modern Turkey, R. Tapper (red.), I B Tauris & Co Ltd, Londyn 1991, s. 3.

[3] Ibidem, s. 4.

[4] Tekke- rodzaj klasztoru, stanowiący siedzibę bractwa muzułmańskiego. Miejsce modlitw, nauk i spotkań członków bractwa.

[5]J. Noyon, Islam, Politics and Pluralism. Theory and Practice in Turkey, Jordan, Tunisia and Algeria, Londyn 2003,s. 66. Dane odnośnie liczby posiadanych przez różne gałęzi nakszbandijji tekke mogą się znacznie różnić. Według pracy Tarikat and Ceemat in Modern Day Turkey w szczytowym punkcie swej działalności w Imperium Osmańskim nakszbandijja posiadała w Stambule 32 tekke, http://www.geopolitics.gr/PDF/art-imaz-tur02en.pdf ,s. 479.

[6] G. Pirický, Islám v Turecku, Trnava 2004, s. 62.

[7] Zikr (ar. dhikr) – „wspominanie” Boga. W sufiźmie rytuał religijny polegający na recytacji 99 imion Allaha, mający prowadzić, czasami poprzez osiągnięcie stanu ekstazy, do nawiązania kontaktu z Bogiem. W zależności od bractwa może towarzyszyć mu taniec i muzyka.

[8] Ibidem, s. 64.

[9] S. Mardin, Turkish Islamic Exceptionalism Yesterday and Today, [w:] Religion and Politics in Turkey, A. Carkoglu, B. Rubin (red.), Routledge, Londyn 2006, s. 11.

[10] I. Weismann, Taste of Modernity: Sufism, Salafiyya, and Arabism in Late Ottoman Damascus, Leiden 2001, s. 26.

[11] S. Mardin, The Nakşibendi Order in Turkish History, [w:] Islam in Modern Turkey, op. cit., s. 131.

[12] Ibidem.

[13] Artykuł poświęcony życiu i działalności Ahmeda Ziyaeddina Gumuşhaneviego zamieszczony na nieoficjalnej stronie bractwa http://gumushkhanawidargah.8m.com/silsile32.html.

[14] Ibidem.

[15] Ibidem.

[16] B. Lewis, Narodziny nowoczesnej Turcji, PWN, Warszawa 1972, s. 475.

[17] Ibidem, s. 476.

[18] Ze względu na brak innych źródeł na temat życia szejcha Kotku, większość z przytoczonych informacji biograficznych pochodzi z biografii autorstwa zięcia i następnego szejcha konwentu, Esada Coşana, zamieszczonej w skróconej wersji anglojęzycznej na stronie poświęconej szejchowi Kotku. Znajdują się na niej również inne artykuły na temat szejcha, jego poprzedników, w tym Ahmeda Ziyaeddina Gumuşhaneviego – por. http://gumushkhanawidargah.8m.com/silsile39.html.

[19] Tarikat and Cemaat in Modern Day Turkey, op. cit., s.481.

[20]Ibidem.

[21] Ibidem.

[22] Ibidem.

[23] S. Mardin, Turkish Islamic…, s. 15.

[24] K. Özal, Twenty Years with Mehmed Zahid Kotku. A Personal Story, http://gumushkhanawidargah.8m.com/twenty.html.

[25] Ibidem.

[26] Ibidem.

[27] C. Karaks, Turkey: Islam and Laicism. Between the Interests of State, Politics and Society, Peace Research Institute Frankfurt, http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf, s. 14.

[28] S. Mardin, Turkish Islamic…, op. cit., s. 15.

[29] Ibidem, s. 16.

[30] Tarikat and Cemaat…, op.cit., s. 482.

[31] Ş. Mardin, Turkish Islamic…., op. cit., s. 16.

[32] M. Erkaya, The Example of Love and Compassion, http://gumushkhanawidargah.8m.com/love.html .

[33] Ülkücü – radykalna organizacja związana z Partią Ruchu Narodowego Alparslana Turkeşa, bardziej znana pod nazwą Szare Wilki (tur. Bozkurtlar).

[34] Opinię taką wyraża wielu cytowanych tutaj autorów: m.in. Serif Mardin, Jennifer Noyon. Heinz Kramer w Changing Turkey. The Challenge ot Europe and the United States, Waszyngton 2000, s. 64 nazywa Partię Ładu Narodowego „brainchild of Kotku”.

[35] S. Mardin, Turkish Islamic…, op. cit., s. 15.

[36] J. Noyon, Islam, Politics and Pluralism…, op. cit.,s.67.

[37] C. Karaks, : Islam and Laicism…, op. cit., s. 14.

[38]F. Atacan, Explaining Religious Politics at the Crossroads: AKP-SP, [w:] Religion and politics in Turkey, op.cit., s. 47.

[39]Ibidem.

[40] Ibidem, s. 49.

[41]Ibidem, s. 50.

[42] Esad Coşan zginął w wypadku 2001 r. w Australii, gdzie odwiedzał działających tam uczniów konwentu. Obecnie szejchem bractwa jest jego syn Muharrem Nureddin Coşan.

[43] E. Akin, Ö. Karasapan, Turkey’s Tarikats, “Middle East Report. Islam and the State”, no. 153, 1988., s. 16.