Streszczenia

Tematem pracy jest przedstawienie społecznej i politycznej roli bractw muzułmańskich (tarika) we współczesnej Turcji. Bractwa muzułmańskie stanowiły istotny element pejzażu religijnego Anatolii od zarania Imperium Osmańskiego. Ich rola i znaczenie, choć zmienne, nigdy nie ograniczały się do aspektów religijnych. Bractwa wywierały znaczny wpływ na życie polityczne i kulturalne, a nawet gospodarcze imperium. Również współcześnie bractwa muzułmańskie pełnią istotne funkcje społeczne, aspirując także do ogrywania większej roli politycznej.

 

Pierwszy rozdział pracy przedstawia historyczne początki bractw muzułmańskich, które początkowo grupowały uczniów i zwolenników sufickich szajchów często reprezentujących islam przesiąknięty wątkami szyickimi i szamańskimi. Okres największego rozkwitu bractw przypadł na wiek XII. Bractwa grupowały wszystkie warstwy społeczne, stając się narzędziem budowy więzów społecznych konkurencyjnych wobec państwa, pośrednicząc jednocześnie w dialogu pomiędzy władzą a społeczeństwem.

 

Drugi rozdział prezentuje losy bractw w XIX w., w okresie wielkich przemian politycznych i społecznych w imperium (Tanzimat). W tym czasie bractwa zaktywizowały swoją działalność polityczną dążąc do zreformowania państwa poprzez wzmocnienie roli szari’atu w życiu publicznym i społecznym. Dążenia te stały w sprzeczności z coraz silniejszymi przemianami laicyzacyjnymi inicjowanymi poprzez sułtana i świeckie elity państwa. W tym okresie bractwem, które uzyskało największe wpływy w państwie i społeczeństwie było bractwo nakszbandijja.

 

Trzeci rozdział opisuje najnowsze dzieje bractw, dla których istotną cezurą było powstanie w 1922 r. Republiki Tureckiej, a następnie odgórnie forsowana polityka laicyzacyjna, której kulminacją była likwidacja bractw 1925 r. Zakaz działalności bractw nie spowodował ich unicestwienia, przeciwnie okres zakonspirowanej działalności był bodźcem wewnętrznych zmian jakim podlegały tarikaty. W okresie republikańskim powstają też nowoczesne ruchy społeczno-religijne (m.in. Nur i wspólnota Fethullaha Gülena), wywodzące się z tradycji tarikatów.

 

Rozdział czwarty przedstawia najważniejsze bractwa i wspólnoty religijne w dzisiejszej Turcji oraz ich działalność polityczną, ekonomiczną, społeczną (edukacyjną i kulturalną).

 

Dojście do władzy w 2003 r. partii AKP o pro-muzułmańskim charakterze, których przedstawiciele (m.in. premier Tayyip Erdoğan oraz prezydent Abdullah Gül) związani są z bractwem nakszbandijja jest wyrazem wzrostu ambicji politycznych bractw muzułmańskich oraz ich dążenia do stopniowego wzrostu znaczenia islamu w życiu publicznym Turcji.