Streszczenia

Praca dotyczy historii polityki nuklearnej, poszczególnych etapów rozwoju programu nuklearnego Islamskiej Republiki Iranu (IRI), a także implikacje irańskiej polityki jądrowej dla sytuacji politycznej w regionie i na świecie. Plan rozwoju programu nuklearnego rozpoczął się już w początkach lat 50., kiedy szach Mohammad Reza Pahlawi ujawnił swoje ambicje oraz – dzięki technologicznej pomocy USA – rozpoczął budowę zakładów jądrowych. Aby odciąć się od polityki znienawidzonego szacha ajatollahowie po 1979 r. porzucili plany budowy energii nuklearnej, lecz bardzo szybko do nich powrócili. Na dążenie Iranu do posiadania broni masowego rażenia wpływają względy prestiżowe wynikające z zamierzeń Muzułmańskiej Rewolucji, dzięki której irańscy przywódcy religijni czują się uprawnieni do pełnienia przywódczej roli w świecie muzułmańskim. Bezpośrednim powodem rozbudowy zbrojeń było zagrożenie ze strony odwiecznego wroga Iraku i do niedawna Saddama Husajna. Według irańskich polityków zagrożenie nie zmalało po operacji „Iracka wolność” w 2003 r., wręcz przeciwnie – stało się poważniejsze. Iran rywalizuje z USA w Iraku o wpływ na przyszłość tego kraju. Nawet jeśli Iran nie dąży do przekształcenia Iraku w republikę muzułmańską, pragnie wywierać nań poważny wpływ polityczno-gospodarczo-kulturalny oraz mieć w nim wiernego satelitę.

 

W mojej pracy analizuję umowy międzynarodowe oraz traktaty nadające poszczególnym państwom prawo do posiadania energii lub broni atomowej, jak i dokumenty mające na celu zatrzymanie proliferacji zbrojeń. Ponadto przedstawiam etapy negocjacji prowadzonych z Iranem przez Unię Europejską (UE), Międzynarodową Agencję Energii Atomowej (MAEA), Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ) oraz poszczególne państwa. Trudność w negocjacjach z IRI wynika z faktu, iż MAEA posiada dostęp tylko do miejsc zadeklarowanych przez państwo jako nuklearne. Stąd nie ma pewności, na jakim etapie rozwoju znajduje się program jądrowy IRI. Co więcej, weryfikacja nie daje pewności co do intencji badanego, lecz stwierdza obecność lub brak konkretnych materiałów. Niepewność instytucji międzynarodowych tym bardziej rośnie, gdy badane państwo jest niedemokratyczne, a jego przywódcy nie ukrywają ambicji imperialistycznych, promują bezwzględną politykę rozprawiania sięz przeciwnikami oraz nawołują do zniszczenia bliskiego sąsiada – Izraela. W grudniu 2006 r. Rada Bezpieczeństwa przyjęła po raz pierwszy rezolucję, która nakładała sankcje na IRI. Jednak Teheran twierdzi, iż żadne sankcje nie zawrócą Iranu z drogi rozwoju nuklearnego.

 

Negocjacje na temat programu nuklearnego IRI z udziałem Stanów Zjednoczonych okazały się niemożliwe, pojawiła się więc koncepcja współpracy trzech państw UE: Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii w negocjacjach z IRI. Zarówno Stanom Zjednoczonym jak i UE zależy na normalizacji stosunków z Iranem, lecz uzależniają ją od rezygnacji Iranu z rozwoju broni niekonwencjonalnej, postępu w rozwiązywaniu konfliktu arabsko-izraelskiego oraz współpracy w ramach zwalczania terroryzmu. Największe obawy budzą możliwości zastosowania broni jądrowej przeciwko wyimaginowanym wrogom oraz wykorzystanie broni jądrowej w atakach terrorystycznych poprzez pośredników takich jak np. Hezbollah. Poważne kontrowersje wywołuje prezydent Mahmud Ahmadinedżad, który twierdzi, iż naród żydowski nie powinien istnieć na Bliskim Wschodzie oraz że nie ma żadnego prawa do ziem, na których żyje. Pewne źródła informują, że Izrael prowadzi przygotowania militarne celem powtórzenia w Iranie nalotu, jakiego dokonał na iracki ośrodek nuklearny Osirak.

 

Problem irański powinien stać się dla społeczności międzynarodowej pretekstem do powrotu do dyskusji na temat nieproliferacji zbrojeń niekonwencjonalnych oraz do refleksji, czy globalne rozbrojenie jest ideą możliwą do realizacji w rzeczywistości.